सामाजिक सद्भाव ओ उन्मुक्तिके पर्व माघ

 

बपकी सगर गैनु हाँ मुरिया लहान
सखिए हो सेंडुरा छुटल पानी घाट ।

माघक डन्डुर महिनाम थारु जाति समुदायम आफन भेषभुषा, संस्कृतिम सजधज होखन आपन मौलिक गिटबासके झन्कारम चौकस मनले माघ पर्व मनैठ । गालम सिक्रम परल बुह्रापाक हुक्र फे १६ वर्षक जवानीके जोशम मन्द्रा, कस्टार, मन्जिरा, घुङ्ना छन्कैटि ताली अनि मघौटा नाचको गिट ओ मृदङके संगीतम झुमझुमके नच्ठ । करिब एक महिना आघसे तयारीम जुटल थारु समुदाय अन्डिक झ्वार, ढिक्रिके स्वादम रमैटि लौव बरस मनैठ । नेपाल राष्ट्र एकठो बहुभाषिक, बहुधार्मिक मुलुक फे हो । यहाँ बाह्रै महिनाम कौनो न कौनो चाड पर्व, मेलापर्व, महोत्सव, पर्टिरहठ । पुसक १५ गतेक दिन गुरुङ्ग जातिके ल्होसार मनैठ । कुछ दिन पाछ थारु समुदायके महान पर्व माघ घरघरम धुरी डाब सेकट । यी पर्वह अन्य जाति समुदायहुक्र आपन तौरतरिकासे भिन्न भिन्न मेरसे मनैठ । तर यी पर्व थारु समुदायके आपन खालके मौलिक संस्कार, संस्कृति रहल बा । थारु समुदायम यी पर्वह लौव बरस, उन्मुक्ति दिवस, सद्भाव ओ खुशियालीके रुपम मनैठ ।

माघ पर्व मुलतः तीन दिनसम धुमधामके साथ मनैठ । पुसके अन्तिम दिन सिकार मच्छीके जोहो कैख आपन चेलीबेटीन लिह जैना कर्ठ । ओह दिन सन्झ्याख बरघरके अँगनाम आगी बार्ख रातभर ढुनी जगैना ढुमरु गिट फे गैठ । दोसर दिन माघके १ गतेक दिन बिहान्नि लग्घक खोल्ह्वा, लड्या, कुवाम जाख लहैना कर्ठ । जिहीह माघक लहान कठ । लग्घक खोल्ह्वा लड्याम लहाख सेक्क घाटम प्रकृति रुपि खोल्ह्वा लड्याह पुजाआज कैक दाजुभाइ एकआपसम उजर चाउरके टिका लगैठ । वाकरपाछ घरम आख न्वान, उर्दक दाल ओ चाउर ३÷३ टाल उन्ज्राभर लेक छुट्ट ढकियाम या टेपरीम कहर्ठ । जिहीह निस्राउ कहर्ना कठ । यी निस्राउके मैगर महत्व बा । सगुनके रुपम आपन दिदीबहिनेन् डिह जिना चलन बा । यिहीसे दादुभैयाके सम्बन्ध दिदीबहिनेन्के सम्बन्धह बलगर ओ मैगर बनाइठ । निस्राउके भाग छुट्याख पाछ घरम सबसे बुह्राइल बुडीबुबा, डाइबाबा हुकहन ढ्वाग सलाम लाग्खन आशिर्वाद लेजाइठ ओ परिवारम सँग बैठ्ख खानपिन कैजाइठ ।

असिख माघक मूल्य मान्यताअनुसार गाउँभरिक बुह्रापाकनसे ढ्वाग सलाम लाग्खन खानपिन कर्टि गाउँभरिक अग्रज पुर्खनसे आशिर्वाद लेजाइठ । माघ २ गतेक दिन गाउँके बडघरके अङ्गना या मटाँवाके घर जम्मा होक बरघर्या, अगुवा छन्ना, गाउँके विकास निर्माणके लाग योजना बनैना छलफल कैजाइठ । जिहीह बखेरी बैस्लक कैजाइठ । बखेरी थारु समुदायके खुला प्रजातान्त्रिक रुपम एक प्रकारके सरकार गठनअसक हो । जुन गाउँके प्रमुखके रुपम काम कर्ना नेतृत्व चयन कैजाइठ । थारु परिकार ढिक्री, अन्दीक झ्वार, सुरिक सिकार, काठा टिना, चट्नी, तरुल, गैँजी आदि बनाख आफन्तजन, इष्टमित्र हुकहन् खुवाइपिवाइ कैक मनाजाइठ । आफन्तबीच खैना खुवैना क्रम हप्ता दिनसे ढ्यार दिनसम चलट ।

थारु समुदायम तत्कालीन समयम यी पर्वक मनैना समयम प्रायः थारु कृषि पेसाम निर्भर हुइलक कारण अगहन पुसके महिना अर्थात साहाताक भर धान डैना करठ । ऊ ब्यालाम थ्रेसर, टेक्टरके जमाना निरह, सब गोरु भैँसले हर ज्वाटट्, माली डाइट । अगहन ओ पुस महिनाम धान स्याहार्ख घरघरम अन्न भित्र्याइठ । माघम फुर्सदिलो समय हुइना, आनक घरम कमैया नि कमलह्रया लागल मनै माघक दिन छुट्कारा पैना करठ । आनक घर बैसल दादुभैया, दिदीबाबुनके मिलभ्याटके समय ओह माघक दिन जुर । सक्कु घरपरिवारसे भेटघाट हुइना हुइलक ओहर्से बहुत खुसीक दिनके रुपम, उन्मुक्तिके दिवसके रुपम, लौव बरसके रुपम, सामाजिक सद्भावके रुपम मन्टि आइल पाजाइठ । आजकाल माघ पर्वह थारु समुदाये कला संस्कृति संरक्षणके लाग स्थापित विभिन्न संघ संगठनके आयोजनाम जिल्ला व्यापी एवम् राष्ट्रिय रुपमा महोत्सवके रुपम भव्यताके साथ मनैना प्रचलन बह्रल बा । देश विदेशके विभिन्न सहरम माघी मिलन, माघ महोत्सवके रुपम मनैना आब्ब समयम खुब चट्कल बा ।

 

 

थारु समुदायके छाता सङ्गठन थारु कल्याण कारिणी सभा लगायत विभिन्न अन्य थारु सङ्गठन मिल्ख माघ १ गते काठमाडौंके टुडिखेलम माघ महोत्सव मनैटि अइटि बाट । असहख अन्य जिल्लाम फेन माघसे आघ पुसके अन्तिमम सातासे शुभकामना आदानप्रदान कर्ना, माघ मेला, पर्वके उत्सव मनैना क्रम बह्रल बा । असिन कार्यले माघके महत्व चारुओर बहर्टि गैलक अनुभूत कर सेक्जाइठ । फुरन्हे कहना हो कलसे वर्तमान समयम पैल्हक जस्त ओत्रा फुर्सदिलो मनै कम बाट । समयके परिवर्तनसँगसँग थारु समुदायके मनै फे विभिन्न पेसा व्यवसाय, उद्योग धन्दाम व्यस्त हुइलक कारण पैल्हक जस्त गाउँघरम चैनार ओ चम्पन निदेख्जाइठ । कामके सिलसिलाले धेर जमघट हुइ सेक्ना स्थिति बहुट कम बा । ओहमार माघ पर्व गाउँघरम औपचारिकताम सिमित हुइटि बा । कुछ जागरुक युवा बुद्धिजीवी सर्कल गाउँघर जिल्लाम विभिन्न लौव तौरतरिकासे माघ पर्वके संरक्षण संवद्र्धन कर्ना उद्देश्यले मनैलसे फे बहुटसे डिजेके सहारासे नाच नौटङ्किम समय खर्च कर्ना मने माघक मूलभूत असली मान्यता, ऐतिहासिकता, गिटबासके खोजी, अनुसन्धान, बहस, छलफल चलाइ नैसेक्ना आझुक कमजोरी हो । माघ थारुनके राष्ट्रिय पर्व हुइलक ओहर्से यकरलाग स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार गम्भीर हुइ पर्ना जरुरी बा । तर यहर थारु राजनीतिज्ञ हुक्र ध्यान दिह निस्याकठुइट ।

संसारह हेर्ना हमार आँखी चाक्किर ओ फराक हुइ पर्ना जरुरी बा । हरेक पर्वके आपन आपन विशेषता रहठ । पर्व कना बित्तिकै खैनापिना ओ रमाइलो रमाइलो कर्ना किल कर्ठ । वास्तवम माघक मौलिक पक्षह ध्यान डेख ढुमरु जगैना, पुरान गिटबासह टिपोट कर्ना, मघौटा नाचकोरह प्रबर्धन कर्ना यावत पक्षम ध्यान डेलसे यी पर्वके सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व झल्कने रह । आजकाल बहुटसे आधुनिकताले भरल डिजेके गिटले माघ पर्व अगोट्ल बा यिहीस का डेख्वाइठ कलसे माघक मौलिक अस्तित्व ओझेलम पर स्याकट । माघ आइल, थारुनके घरम मिठ मिठ पकवान, गुरी गुरी अन्डीक झ्वार, ढिक्री, रोटि खाइ मिलठ कैक अन्य समुदायके मानसिकता बाटिन् । असिन हमार परिकारह व्यावसायिक बनाइ सेक्लसे हमार पर्वके विश्वव्यापीकरण हुइने रह । ठेट मौलिक गिटबास नाचगान बिनाके माघ पर्वके वास्तविकता झल्क नैसेकी  ।

यी पर्व अरु जाति समुदायके मनै फे मनैठ मुले माघ पर्वह थारु जातिसे जोर्ख काखर हेरजाइठ त ? प्रश्न गम्भिर बा । तल्कालीन समयम गाउँस्तरम राज्यके उपस्थिति नै रह । ऊ समयम थारु जातिक मनै माघी पर्वम छलफल बहस अन्तरक्रिया कैक राज्यके उपस्थिति बिना आपन देशह मैया कर्ल, आपन माटिह पूजा कर्ल, गाउँके विकास निर्माणके लाग योजना बनैल, डगर, ढुपर्वा अप्न बनैल । पिना पानी, धारा, पाटी पौवा, ठन्वा, कुल्वा मुरा आदि मर्मत आपन बल बर्कटले सवर्ल । असिन सकारात्मक पक्ष बा जुन बात हम्र सबजन अनुकरण कर सेक्लसे समाज र राष्ट्रह नै फाइदा पुग्ना बात हो ।

माघ पर्व एकठो मेलमिलाम ओ सद्भाव सौहार्दके प्रतिक फे मान्जाइठ । छरछिमेकम पारस्पारिक सम्वन्ध बिग्रल बा । गाउँघरम कभुकाल ठोलीबोली हुइट । झैझग्रा होखन बोलचालसमेत बन्द हुइ पुगठ । दाजुभैया दिदीबाबुनकेबिच एकआपसम सेवा ढ्वाग लाग्ख बिग्रल सम्वन्धह सुुमधुर बनैना । एकआपसम शुभकामना आदानप्रदान कैक सम्बन्ध सुधर्ना, पारस्पारिक सहमति कैक आपन गाउँठाउँके विकास कसिक कर्ना कना योजना बनैना पुर्खनके मुल्य मान्यता साच्चुक सिख पर्ना बात बा । विभिन्न जातजाति, वर्ण, वर्ग, धर्म रहल हमार देशम सब नेपालीनके पहिचान बचैना राज्यके जिम्मेवारी ओ कर्तव्य फे हुइस् । राज्य यी देशके हरेक जातजातिन्हक चाडपर्वह समान व्यवहार कर्टि संरक्षण संवर्धनके नीतिह कार्यान्वयन कर पर्ना जरुरी बा । आम समुदायम थारुनके महान पर्व माघह लौव बरसके हर्ष उल्लासमय बनाइ सेक्लसे थारुनके किल नाहि सम्पूर्ण नेपालीनके उन्मुक्तिके अनुभुति हुइने रह ।

माघ हरेक बरस आइठ जाइठ । यी क्रम चल्टि रहल बा । थारु जातिम यकर छुट्ट सामाजिक एवम् सांस्कृतिक महत्व देख्जाइठ । गाउँके सझ्या सवाल, विकास निर्माण, अगुवा छन्ना प्रजातान्त्रिक परिपाटी अनुकरणीय बा । माघ पर्वम पूर्खा हुक्र जसिक मनैल वाकर मजा पक्षह अनुसरण कर्र्टि लौव पुस्ताम पुस्तान्तरण कर पर्ना जरुरी बा । लौव चिन्तन, सोच ओ योजना बनाख लौव कामके थालनी कर सेक्गिल कलसे किल यी पर्वके महत्व झल्कने रह । काल्हिक दिनम हमार पूर्खा हुक्र माघ असक महान पर्वम घरक आर्थिक अवस्थाअनुसार कुन छावाह बैठैना, कुन छाइक भ्वाज विहा कर्ना, घर फुट्ना कि निफुट्ना, घरक मुली के हुइना ?, साहुमहाजनसे कारोबार के कर्ना ? विगतके समयअनुसार असिन चिन्तन व्यवहार रलसे फे आव जुग बदलल बा । ओहमार आब समयअनुसार चिन्तन, सोच ओ व्यवहारम परिवर्तन लान पर्ना जरुरी बा । आझुक आधुनिक वैज्ञानिक जुगम राज्यके हर क्षेत्रम पहुँच पुगैना मेरके योजना बनैना जरुरी बा । समालोचनात्म चिन्तनके जगम शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, राजनीति हर क्षेत्रम पहुँच पुगाइक लाग लौव पुस्तन ज्वार सेक्लसे माघ मनैलक सनाट हुइने रह  ।

संस्कृतिके मौलिकपनके संरक्षण कर्ना समयानुकूल बनैना आझुक आवश्यकता हो । संस्कृति फे समय सापेक्ष ओ विज्ञानके सापेक्षताम हुइ परठ । कतिपय परम्पराक नाउम गलत संस्कार फे रह स्याकट ऊ चिजह छोर्ना ओ मजा पक्षके अनुसरण कर्नाम लौव पुस्ताके ध्यान जाइ पर्ना जरुरी बा ।

 

-मानबहादुर चौधरी ‘पन्ना’

प्रकाशित मितिः   १० पुष २०८१, बुधबार ०६:०४