राजधानीको सम्भावना खोज्दै सुर्खेत

सुर्खेत, २८ असार ।
देशमा प्रादेशिक सीमांकनको विषयमा दलहरूबीच ठोस सहमति जुट्न सकेको छैन । अन्य प्रदेशमा जिल्लाहरू टुक्राउने र गाभ्ने विषयमा विवाद कायमै छ । तर सीमांकनको बेलामा निकै विवादित बनेको प्रदेश नम्बर ६ भने यतिबेला सम्भावनाको खोजी गर्नमा व्यस्त छ ।
आन्दोलनको बलमा स्थापित यो प्रदेशको नाम र राजधानीको विषयमा दलहरू पनि लगभग एकमत देखिएका छन् । प्रमुख दलहरू सकारात्मक भएसँगै सुर्खेतले प्रादेशिक राजधानीका लागि आवश्यक पर्ने पूर्वाधार र सम्भावनाहरूको खोजी पनि गर्न थालेको हो । प्रदेश सीमांकनको क्रममा दलहरूले कर्णालीका पाँच, भेरीका तीन र राप्तीका दुई जिल्लालाई सुदूरपश्चिममा गाभेर एउटा प्रदेश घोषणा गरे । मध्यपश्चिम विकास क्षेत्रको सदरमुकाम रहेको सुर्खेतले प्रदेशमा जाँदा पनि राजधानी पाउने सम्भावना देखेको थियो । त्यही सम्भावना गुम्ने खतरा देखेपछि छुट्टै प्रदेश माग्दै आन्दोलन चल्यो । त्यसैको विरोधमा २०७२ साउन २२ गते सुर्खेतबाट आन्दोलन सुरु भयो ।

उक्त आन्दोलनलाई कर्णालीले पनि साथ दियो । चार जनाको ज्यान जाने गरी १३ दिनसम्म चलेको आन्दोलनपछि अन्ततः सुदूरपश्चिममा गाभिएका १० वटा जिल्ला फिर्ता गरेर ६ नम्बर प्रदेश घोषणा भयो । छुट्टै प्रदेश घोषणा हुनुलाई नै सुर्खेत राजधानी बन्ने पहिलो आधार मानिएको छ । नाम र राजधानीको विषयमा विवाद नदेखिएपछि सुर्खेतले प्रादेशिक राजधानीका लागि आवश्यक सम्भावनाहरू खोज्न थालेको हो । भौगोलिक सुगमता, प्रशासनिक सहजता र आर्थिक सवलताका कारण पनि प्रदेशका अन्य जिल्लाहरू सुर्खेतलाई राजधानी स्वीकार्न तयार देखिन्छन् ।
प्रदेशका अन्य जिल्लाको यही मनोभावना बुझेको सुर्खेत यतिबेला प्रदेश राजधानीको दौडमा लम्किएको छ । सोही अनुसार नै वीरेन्द्रनगरमा भौतिक पूर्वाधार निर्माण र आधारहरू तयार पार्न थालिएको छ । वीरेन्द्रनगर अर्थात् सुर्खेतसँग कर्णालीको सामिप्यता छ । कर्णालीका अधिकांश बासिन्दा सुर्खेतमा पनि बसोबास गर्दछन् । यसकारण पनि उनीहरू सुर्खेतलाई राजधानीको रूपमा अस्वीकार गर्न सक्दैनन् । अन्य जिल्लाले नै चर्चा गर्न थालेपछि सुर्खेतले राजधानीका लागि थप आधारहरू निर्माण गर्न थालेको हो ।
निर्माण हुँदै पूर्वाधार
राजधानी बन्ने सम्भावना बढ्दै गएपछि वीरेन्द्रनगरमा आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गर्न थालिएको छ । वीरेन्द्रनगरस्थित धुलियाविटदेखि बाङ्गेसिमलसम्म करिब ६ किलोमिटर सडकलाई चारलेन बनाउने काम जारी छ । उपत्यकामा चक्रपथ निर्माणको प्रक्रिया पनि अगाडि बढेको छ । राजधानीका लागि आधार तयार गर्न भन्दै नगर क्षेत्रमा सीसी क्यामेरा र सोलार बत्ती जडान भएका छन् । सुविधा सम्पन्न सीटी बसपार्क निर्माणको काम अन्तिम चरणमा पुगेको छ । यस्तै मदानेचौरमा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणको प्रक्रिया सुरु भएको छ ।
वीरेन्द्रनगरले यसअघि नगरपरिषद्बाटै राजधानी अनुकूलका योजनाहरू पारित गरेको छ । सोही अनुसार पूर्वाधार निर्माणको काम भइरहेको नगरपालिकाले जनाएको छ । राजधानी बनेपछिको खानेपानी संकट टार्न खरी र बोरीखोला आयोजना निर्माण भइरहेको छ । यस्तै नगरपालिकाले दमकल पनि भिœयाएको छ । पूर्वाधार भएमा राजधानी बनाउने आधार थप बलियो हुने बुझेका जिल्लाका दलहरूसमेत हौसिएका छन् । दलहरूले पनि वीरेन्द्रनगरलाई नमुना सहरको रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिन थालेका छन् ।
राजधानीका लागि आवश्यक संरचनाहरू निर्माण गर्न जग्गाको अभाव हुन नदिन नगरपालिकाले अहिलेबाटै जग्गा खण्डीकरणमा रोक लगाएको छ । फोहोर व्यवस्थापनका लागि ल्याण्डफिल्ड साइड निर्माण भइरहेको छ । नगरका सबै सडकहरू कालोपत्रे गर्ने र सहरलाई आधुनिक प्रविधिमा जोड्ने तयारी भइरहेको नगरपालिकाले जनाएको छ । यसले पनि सुर्खेतलाई राजधानी बनाउने बलियो आधार तयार पारिदिएको छ ।
औद्योगिक केन्द्र बन्दै
सुर्खेतले आर्थिक सम्भावनाहरूको पनि खोजी गर्न थालेको छ । हालसम्म आर्थिक रूपमा पिछडिएको यो प्रदेश अन्तर्गत कर्णालीमा अहिले पर्याप्त उत्पादन हुँदैन । बाहिरबाट आयात गरेर गुजरा टार्नुपर्ने बाध्यताबाट मुक्त हुँदै आर्थिक रूपमा सवल हुने उपायको खोजी भइरहेको छ ।
अन्य जिल्लाको तुलनामा केही सवल मानिएको सुर्खेतले नै समग्र प्रदेशको अर्थतन्त्रलाई थेग्नुपर्ने बाध्यता छ । यही बाध्यता बुझेको सुर्खेतले समग्र प्रदेशलाई नै थेग्नेगरी आर्थिक विकास र औद्योगीकरणको सम्भावना खोज्न थालेको हो । राजधानीको चर्चासँगै साटाखानीमा प्रदेशस्तरीय औद्योगिक क्षेत्र स्थापनाको प्रक्रिया अगाडि बढेको छ । पश्चिम नेपालकै सबैभन्दा ठूलो दावी गरिएको चौकुने सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनको
काम सुरु भएको छ । कर्णालीमा पाइने जडिबुटी प्रशोधनका लागि सुर्खेतमा प्रशोधन केन्द्र स्थापना भएको छ । यस्तै वीरेन्द्रनगरमा बहुमूल्य रत्न पत्थर प्रशोधन उद्योग पनि सञ्चालनमा आएको छ ।
प्रदेशकै पहिलो शीत भण्डार पनि वीरेन्द्रनगरमा शिलान्यास भइसकेको छ । सुर्खेत उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष प्रकाश अधिकारी भन्छन्, ‘सुर्खेत अब निर्विकल्प राजधानी हो, हामी अन्य जिल्लाभन्दा आर्थिक रूपमा पनि सक्षम छौं । भेरी–बबई र माथिल्लो कर्णाली जलविद्युत आयोजना सम्पन्न गरौं, यो प्रदेशले कसैसँग सहयोग माग्नु पर्दैन ।’ पछिल्लो समयमा वीरेन्द्रनगरमा तीन तारे होटलसमेत सञ्चालनमा आएका छन् । यसले पनि सुर्खेतलाई आर्थिक रूपमा राजधानीका लागि थप बल पुगेको छ ।
प्रशासनिक सहजता
प्रदेश राजधानीका लागि सुर्खेतले प्रशासनिक क्षेत्रमा धेरै लगानी गर्नुपर्ने देखिन्न । अहिले पनि मध्यपश्चिमको क्षेत्रीय सदरमुकाम भएकाले अधिकांश कार्यालयहरू वीरेन्द्रनगरमै छन् । अहिलेकै संरचनाहरूलाई भोली राजधानी हुँदा पनि प्रयोग गर्न सकिने भएकाले आर्थिक भार कम पर्ने देखिन्छ । राजधानीका लागि आवश्यक पर्ने प्रशासनिक पूर्वाधारहरू प्रदेशका अन्य जिल्लाको तुलनामा यहाँ बढी नै छन् । यिनै भौतिक संरचनाहरूलाई प्रयोग गर्न सकिने भएकाले पनि सुर्खेतमा राजधानी बनाउँदा यो प्रदेशले धैरै दुःख गर्नुपर्ने अवस्था छैन ।
भौगोलिक रूपमा अन्य जिल्लाको तुलनामा समथर, कर्णालीको प्रवेशद्वार र अहिलेका सरकारी संरचनाहरूका कारण पनि सुर्खेतमा राजधानीको सम्भावना बढी देख्न थालिएको हो । राजधानी भएको खण्डमा गठन हुने प्रदेश संसद र मन्त्रालयको व्यवस्थापनका लागि पनि चर्चा हुन थालेको छ । प्रादेशिक संसद, कार्यपालिका र न्यायपालिकाको संरचना निर्माणका लागि वीरेन्द्रनगरमा आवश्यक पर्ने स्थानको खोजी हुन थालेको छ । प्रदेश राजधानी भनेको मिनी काठमाडौं नै हो । त्यसका लागि पर्याप्त पूर्वाधार चाहिन्छ । त्यसका लागि अहिलेबाटै पहल हुन आवश्यक छ । प्रशासनिक सहजताका कारण पनि सुर्खेतमा नै राजधानी सम्भावना बलियो बन्दै गएको हो ।
स्वास्थ्य र शिक्षाका पूर्वाधार
मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय र मध्यपश्चिम क्षेत्रीय अस्पतालले पनि सुर्खेतमा राजधानीका लागि बल पु¥याएका छन् । अर्कोतर्फ सरकारले नै सुर्खेतमा प्रादेशिक मेडिकल कलेज स्थापना गर्ने घोषणा गरेको छ । मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयको मातहतमा रहने गरी कलेज स्थापनाको आवश्यक प्रक्रिया बगाडि बढेको छ । यस्तै प्रदेशकै केन्द्रीय अस्पतालको रूपमा क्षेत्रीय अस्पताललाई विस्तार गर्न लागिएको छ । अस्पतालमा साढे तीन सय शैया विस्तार गर्नका लागि काम भइरहेको छ ।
राजधानीका लागि सुर्खेतले स्वास्थ्यमा समेत सुधार गर्न थालेको हो । जिल्लामा निजी अस्पतालहरू पनि स्थापना भइरहेका छन् । शिक्षाको विकासमा पनि विस्तारै जिल्लाले फड्को मार्न थालेको छ । प्रदेशमा एउटा मात्र विश्वविद्यालय वीरेन्द्रनगरमा हुनुले पनि राजधानी बन्ने बलियो आधार भएको छ । सिटामोलसमेत नपाएर अकालमा बिरामीले ज्यान गुमाउनुपर्ने र उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौं नै धाउनुपर्ने बाध्यतालाई पछिल्लो समय सुर्खेतले रोक्न थालेको छ । स्वास्थ्य र शिक्षामा अब्बल बन्दै जानुले पनि प्रादेशिक राजधानीका लागि सुर्खेतको सम्भावना बढ्दै गएको छ ।
नेतृत्व सकारात्मक
प्रमुख दलहरूसमेत यो प्रदेशको नाम र राजधानीको विषयमा एकमत हुनुले पनि सुर्खेतलाई यो दौडमा सहज भएको छ । नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्रका प्रदेश कमिटीले प्रदेशको नाम कर्णाली र राजधानी सुर्खेतलाई बनाउने औपचारिक निर्णय गरिसकेका छन् । कांग्रेसले औपचारिक निर्णय नगरे पनि यसमा सहमत नै देखिन्छ । प्रदेशका बहुमत जिल्लाहरूले सुर्खेतलाई सम्भावित राजधानीको रूपमा स्वीकार गरिरहँदा जुम्लाले भने राजधानीको दाबी गरेको छ । यद्यपि कर्णालीका अन्य चार जिल्ला नै सुर्खेतको पक्षमा उभिएका छन् ।
मुगुका सांसद मोहन बानियाँ भन्छन्, ‘राजधानीका लागि भौतिक संरचना र पर्याप्त भूगोल चाहिन्छ, जुम्लामा त्यो सम्भावना छैन । सबै हिसाबले सुर्खेत नै राजधानीका लागि उपयुक्त छ, सुर्खेतको विकल्प खोज्नु हुँदैन ।’ प्रदेशको नाम कर्णाली राख्नुपर्ने र राजधानी सुर्खेत बनाउँदा सबैलाई न्याय हुने उनको भनाइ छ । ठूला दलहरू प्रदेशको सुर्खेतलाई राजधानी बनाउने र कर्णालीलाई विशेष अधिकार दिएर मनाउने मनस्थितिमा छन् । प्रदेशको नाम कर्णाली राखेको खण्डमा जुम्ला पनि लचिलो हुने देखिन्छ । यही बुझाइका आधारमा प्रदेशको नाम कर्णाली राखेर भए पनि राजधानी सुर्खेतमा स्थापना गर्ने विषयमा यो प्रदेशका दलहरू एकमत देखिन्छन् ।
सडक सञ्जालको केन्द्र
सडक सञ्जालको हिसाबले सुर्खेत यो प्रदेशको केन्द्र बनेको छ । सुर्खेतबाट कर्णालीलाई जोड्ने कर्णाली राजमार्ग र जाजरकोट, रुकुम र डोल्पालाई जोड्ने भेरी करिडोरका कारण पनि सुर्खेत केन्द्रमा परेको छ । प्रदेशका सबै जिल्लालाई जोड्ने सडकहरू सुर्खेतबाटै सुरु भएका छन् । प्रदेशकै प्रवेशद्वार भएका कारण पनि सुर्खेतलाई प्रादेशिक राजधानी बनाउनुपर्ने आवाज बलियो बन्दै गएको हो । सडक सञ्जालको केन्द्रमा भएका कारण पनि सुर्खेतमा राजधानी हुँदा सहज हुने सर्वसाधारणको बुझाइ छ । कर्णालीबाट उत्पादित वस्तुहरू निर्यात गर्न र प्रदेशका अन्य जिल्लामा आयात गर्नका लागि पनि सहज हुने देखिन्छ । राजधानीको चर्चा र सडक सञ्जालको केन्द्रविन्दु भएकै कारण पछिल्लो समय सुर्खेतमा घडेरी खरिद गर्नेहरूको संख्या पनि बढ्दै गएको छ । यस्तै घर निर्माणको क्रम पनि एकाएक बढेको वीरेन्द्रनगर नगरपालिकाले जनाएको छ ।
भाग्यमानी वीरेन्द्रनगर
प्रादेशिक राजधानीको चर्चा बटुलेको वीरेन्द्रनगरको इतिहास त्यति लामो छैन । २०२३ सालसम्म यहाँ बस्ती नै थिएन । औलो लाग्ने त्रासले मानव बस्ती बसेको थिएन । सरकारले २०१९ सालमा औलोमुक्त घोषणा गरेपछि मात्र २०२३ सालपछि विस्तारै वीरेन्द्रनगरमा बस्ती विस्तार भएको हो । त्यसअघि जिल्लाको सदरमुकाम पनि गढीमा थियो । मानवबस्ती विस्तार भएपछि मात्र सदरमुकाम पनि वीरेन्द्रनगरमा सारिएको थियो ।
तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको पालामा २०३७ सालमा वीरेन्द्रनगरलाई मध्यपश्चिम विकास क्षेत्रको सदरमुकाम तोकियो । यद्यपि क्षेत्रीय सदरमुकामका लागि नेपालगन्ज र सुर्खेतबीच तानातान थियो । तर राजा वीरेन्द्रले वीरेन्द्रनगरलाई नै सदरमुकाम तोकेका थिए । अहिले पनि भौतिक पूर्वाधार र सुगमताका आधारमा वीरेन्द्रनगरले राजधानी पाउनेमा दुईमत छैन । ‘सुदूरपश्चिममा गाभिएको भए त कम सम्भावना थियो, तर अब सुर्खेतलाई राजधानी हुनबाट कसैले रोक्न सक्दैन’ मध्यपश्चिम विश्व–विद्यालयका उपप्राध्यापक तेजविक्रम बस्नेत भन्छन्, ‘वीरेन्द्रनगर भाग्यभानी नै हो, गुमेको अस्तित्व पनि फिर्ता पायो ।’