थारु भाषाः थारु समुदायके विशेष पर्व बर्का अट्वारी

परिचयः

टरहिह्वारले मनैन चौकस ओ चम्पन बनाइठ । हरेक जाति समुदायके आपन मौलिक तौरतरिकासे मन्ना विभिन्न चाडपर्व रठिन् । नेपालम थारु समुदाय फे एक अलग पहिचान डेना खालके आपन भाषा संस्कृति एवम् सामाजिक रिटभाँट रहल जाति हो । थारू जाति और जातिअसक अनेकौ चाडपर्व मनैटि आइल बाट । यी जातिक विविध चाडपर्व मध्य माघ, बर्का डश्या, फगुई, होरी, डेवारी, बर्का अट्वारी, अष्टिम्की, गुरही, बर्का पूजा, हरेरी, धुरेरी, हरढावा असक ढेर पर्व सामूहिक रूपम मनैटि आइलबाट । थारूहरूको बर्का अट्वारी पर्व थारू पुरुषहरूले निराहार ब्रत बसी सामूहिक रूपमा मनाइने विशेष पर्व हो । हरेक पर्वके आपन खालके विशेषता, मूल्य, मान्यता रहठ । हरेक पर्वसे पौराणिक मिथक वा किंवदन्ती जोरल पाजाइठ । थारु समुदायम मनैना बर्का अट्वारी पर्व थारु राजा दंगीसरण ओ पाँच पाण्डवबिचके मिथक जोरल पाजाइठ ।

हरेक वर्ष भाद्र कृष्ण जन्मष्टमीसे पाछ अइना पहिल अट्वारके दिन सूर्यके उपसना स्वरूप अग्नि डिउटा ओ पाँच पाण्डवमध्ये भीमप्रति भक्तिभाव प्रकट कैख मनैना पर्व हो । थारू समुदायम खास कैख थारु (पुरुष) निराहार ब्रत बैस्ख मनैना यी पर्वम कुइ कुइ जन्नि मनै फे ब्रत बैसल पाजाइठ । यी पर्व विशेषतः रूपन्देहीठेसे पश्चिम कञ्चनपुरसम्म धुमधामसे मनैना कर्ठ ।

यस पर्वसम्बन्धी थारूजातिम पाँच पण्डाओ ओ थारू समुदायसे जोरगिल मिथकके कथा बा । मिथकअनुसार दाङके थारू रज्वव दङ्गीसरण ओ पाँच पण्डाओमध्ये मन्झला भयवा भीमसे सम्वन्धित बा । महाभारतकालीन समयम पाँच पण्डाओ ओ थारु समुदायसे घनिष्ठ सम्बन्ध रलह रह । ओह क्रमम पाँच पण्डाओ ओ द्रौपदी काँक्रेबिहारम आइल रलक । महाभारतकालीन समयम दाङ्के थारू राजा दङ्गीसरणके राज्यम सत्रुहुक्र आक्रमण कर्ल रलह । यी खबर पैना बित्तिकै पाँच पण्डाओमध्ये भीम आपन हतियार लेक तुरुन्त दङ््गीसरणके पक्षम लडाइ कैक विजय प्राप्त कर्ल । यी घटना फे आइतबारके दिन हुइलक ओहर्से ओह दिन विजय उत्सवके सम्मान स्वरूप थारु समुदाय बर्का अट्वारीके रूपम मनाइ भिर्लक हुइट । ओहमार यी पर्वम खास कैक पुरुष ब्रतालुहुक्र भीमके नाउम सबसे पैल्ह ट्यालम एकठो ठनिक बरा रोटी पकाख भीमके नाउँ चह्रैठ । जिहीह भ्यावक रोटी कठ । थारु समुदायम हरेक गाउँके साझा ठन्वाम फे पाँच पण्डाओन विशेष स्थान रहठ ।

 

बर्का अट्वारी मनैना तरिका

यि पर्व मनाइक लाग घरम पूर्व तयारी कैगिल रहठ । ब्रतके लाग आवश्यकीय सामग्री पिठा, ट्याल, घिउ, मच्छि, फलफूल, दहीआदि आघक दिन नै चाजोपाँजो मिलाजाइठ । ब्रत बैस्ना निदके आघक रात ब्रतालु डाडुभैया हुक्र नुवाइधु्रवाइ कैख मच्छिक टिना, बोरी, कैठा आदि विभिन्न परिकार टिना बनाख दर खैठ । बर्का अट्वारके दिन दिनभर निराहार ब्रत बैस्ख करिब ४÷५ बजेओहर गाउँम बरघरके घर चोखो आगि बारक लाग गन्यारी कठ्वाम घोट्ख आगि बर्ठ ओ सब ब्रतालु ब्रत बैठुइयन आपन घरके बहरीम गैयक गोबरले निप्ख चुल्हा बनाख आगि बर्ठ ओ सबसे पैल्ह भ्यावक नाउँम अक्के कर रोटि पकैठ । तर आजकाल गन्यारी कठ्वामसे आगि बनैना प्रचलन हट्टि बा । पसलमसे चोखो लाइटर वा सलाईके प्रयोग कैक आगि सुङगैठ । चुल्हाम सर्बप्रथम ट्यालम भीमके नाउके बब्भारी रोटी पकाजाइठ ओ भ्यावक नाउँम छुट्ट ढ्रैजाइठ । बाँकि और रोटि पकाक सेक्क फलफुल, दही, क्यारा आदि सबै ब्रतालु पुरुषहुक्र चोखो नम्हेनिक पट्याक टेिप्रम एक एक भाग छुट्टैठ् । असिक छुट्याइल बख्राह अग्रासन कैजाइठ । ओठेसे भ्यावक नाउँम छुट्ट ढरल रोटि अग्निम हवन कर्ठ । ओकर सँगसँग फलफुल, केरा, अन्य रोटी आदि सबचासके एक एक टुक्रा सगोल रूपमा चिकुट्ख अग्निम अर्पण कर्ठ । वाकर पाछ घिउ, धुप, पानीले पर्छठ ओ ब्रत बैसल ब्रतालुहेक्र खैठ । जत्रा खैना हो एक बसाइम केल खैना नियम रहठ । खाक उठ्लसे खैना कामम बर्जित हुइट । डोसुर बिहान घरा एक जन जन्नि मनै लहाख भन्सा लिपपोत कैख चरङ्गी वा सिध्राके मच्छि पवैके, सिल्टुङ, साग, उरुडके गुडा तरकारी आदि पकाक तयार बनैठ । ब्रतालु पुरुषहुक्र लग्घक खोल्ह्वा कुवाम लहाख गैयक गोबरले लिपपोट कैल स्थानम तयार पकाख तयार पारल भात, तरकारी छुट्टै टेप्रिम, डोन्याम एकएक भाग छुट्याख ढर्ठ । असिक भात, तरकारी कहर्नाह अग्रासन कहर्लक कठ । असिक छुट्याइल अग्रासनके भाग आपन दिदी बाबुन डेहे जैना चलन बा । दिदी बाबुन अग्रासन काहर्ख ब्रतालु डाडुभैया हुक्र पकाइल भात, मच्छि, पवैको साग, उर्डक गुडक टिना सक्कु एक्क ठाउँम मोछ्ख आगिम अर्पण कर्ठ । ओकर पाछ घिउ, धुप पानीले टिन ताल आगिह पर्छठ् । असिक पूजापाठ कैख खानपिन कैक दिदी बाबुनके लाग काह्रल अग्रासन भागह आपन चेलीबेटी दिदी बाबुन पुगैना चलन बा । असिन रिटभाँटले यि पर्वम डाडुभैया ओ दिदी बाबुनके बिच आपसी प्रगाढ सम्वन्ध रहटि आइल बा । अष्टिम्कीक पर्वम दिदी बाबुहुक्र अष्टिम्किक अग्रासन आपन डाडुभैयन पुगैना कर्ठ कलसे अट्वारी पर्वके अग्रासन दिदीबाबुन डेना रिटमाँटले डाडुभैया दिदी बहिन्याबिच अन्योन्याश्रित सुमधुर सम्बन्ध युगौयुगसे कायम बा । यि पर्वह पुरबके थारू समुदायम फरक तरिकासे ‘रैव’ पर्वके रूपम भिन्न ढङ्से मनैठ ।

हरेक चडपर्वके आपन किसिमके मूल्य मान्यता बोकल रहठ । थारू समुदायम विधिवत रूपम डाडुभैया हुक्र पाँच पण्डाओके मझ्ला भैया भ्यावक (भीम)के उपसना कैक निराहार ब्रत बैस्ख मनैना यि पर्व मनाजिना विगतम जुन तरिकाले मनाजाए ऊ खालके मौलिक तरिकासे आजकाल मनैना परम्परा ह्टटि जाइटा । सामूहिक रूपम गाउँभरिक पुरुष डाडुभैया एकसाथ घरघरम मनाजिना यि पर्वम आजकाल ढेर ठाउँम मनाए छोरसेक्ल बाट । आधुनिक भुमण्डलीकरणके प्रभाव थारु समुदायके चाडपर्वम फे प्रभाव परल डेख्जाइठ । आझुक परिवर्तनशील समयम सामाजिक, सांस्कृतिक मूल्य मान्यताम परिवर्तन हुइटि जाइटा । गाउँघरम थारु पुरुषहुक्र विभिन्न पेसा व्यवसाय, वैदेशिक रोजगारके कारण घरसे डुर रना अवस्थाले पर्व मजासे मनाइ नैपैठ । राज्यसे यि पर्वके लाग सार्वजनिक विदा निहुइलक कारण बर्का अट्वारी पर्व थारु समुदाय धुमधामसे मनैनाम कमि आइल बा । यि पर्वके ऐतिहासिकतासे थारु समुदायके मिथक थारु रज्वा दंगीशरण रज्वा ओ थारु रज्वाह सद्द साथ समर्थन सहयोग कर्ना पाँच पण्डाओ मध्ये भीमके कथासे जोरगिल यि पर्व थारु समुदायम मनाजिना मौलिक पर्व हो । ओहमार परम्परागत मौलिकपन असिन मौलिक पर्वके संरक्षण संवर्धन प्रवर्धन कर्ना जरुरी बा ।

 

अट्वारी पर्वके महत्त्व

हरेक चाडपर्वके आपन मूल्य ओ महत्व ब्वाकल रहठ । अट्वारी पर्वके फे विशेष महत्व रहल बा । थारू समुदायके डाडुभैयाहुक्र सामूहिक ब्रत बैठ्ना हुइलक कारण यि पर्व समाजम एकता कायम कर्ना काम करठ । अट्वारीम डाडुभैयनके काह्रल अग्रासनले दिदी बहिनेन डेना, खुवइना कर्ठ ओहमार दादुभैया ओ दिदीबहिनेन्के बीच प्रगाढ सम्बन्ध बनाइठ । असिक सदा दादु बहिन्याबीच सद्भाव ओ सुमधुर सम्बन्ध कायम कर्ल बा । प्राकृतिक रूपम सुरज डिउटाके प्रतिक अग्निम हवन कैक पूजापाठ कर्र्ना यि पर्वम प्रकृतिसे निकट सम्बन्ध रहल बुझाइट । प्राचीन कालसे थारु प्रकृतिसे जोरगिल रलह कना पुष्टि फे करठ । संस्कृति कलक बलगर कडी हो । यि पर्वले गाउँघरके सब डाडुभैयन जोर्ना काम फे कर्ल बा । अट्वारी पर्वके मिथक महाभारतकालीन समयसे जोरगिल बा । जुन पाँच पण्डाओनके मझ्ला भैया भीमके ओ थारु रज्वा दंगीशरणके कथाके किंवदन्ती जोरल पाजाइठ । सदियौसे थारु समुदाय बर्का अट्वारी पर्व मन्टि आइल बाट । यी पर्वम सामूहिक रूपम गाउँभरिक छोट छोट लर्का, ठ¥या, भोज कैल पुरुष सँग लघ्घक खोल्ह्वा, लड्या, कुवाम हाठम पिर्का, लोट्या लेक लहाए गैलक दृश्यले गाउँम चौकस लागठ । असिन चहलपहलले गाउँम थप रौनकताले चम्पन बन पुगठ । निराहार ब्रत बैस्ख आपन मनोकाङ्क्षा पूरा हुइना जनविश्वास रहल हुइलक कारण भक्तिपूर्वक मनाजिना यि पर्वले प्रकृति ओ पाँच पण्डाओन लगायत भीमप्रति आस्था जगैल बा ।

 

निष्कर्ष

संस्कृति कलक मनैनके चिनारी, पहिचान हुइलक ओहर्से हरेक चाडपर्वके भिन्न रिटभाँट रहठ । थारु जातिके परापूर्व कालठेसे मनैटि अइलक यी पर्वके भिन्न संस्कृति रलक जाति हुइट कना प्रमाणित कर्ल बा । थारू समुदायम विधिवत रूपम डाडुभैयन केल निराहार ब्रत बैस्ख मनैना यी पर्व विगतम हमार पुर्खा जुन तौरतरिकाले मनैल ओहअनुसार मनाइ पर्ना जरुरी बा । आजकाल समय परिवर्तनसँग गाउँघरम आपसि सरसल्लाह नैकर्ना, आपन व्यक्तिगत तौरतरिकासे मनैना प्रवृत्ति फे बह्रल बा । गाउँम बरघर प्रणाली लोप हुइटि गैलक ओहर्से सरसल्लाह नैकर्ना प्रवृत्ति हाबि हुइल बा । यि पर्व सामान्य औपचारिक रूपम सिमित हुइटी गिलक पाजाइठ । गाउँभरिक पुरुष डाडुभैयन सँग मनाजिना यि पर्व मनैनाम कमि आइल बा । यिहीले सामामाजिकताम कमि महसुस कर सेक्जाइठ । समाजम पह्रल लिखल मनै बहर्टि गैल अवस्थाम संस्कृति चाडपर्व मनैनाम कमि अइना कलक मजा पक्ष नैहो । ओहमार परम्परागत मौलिकपनह संरक्षण कर्टि आत्मसात कर पर्ना आझुक आवश्यकता हो । जन्निनके मनैना अष्टिम्किी पर्व गाउँसे सहरसम व्यापक चर्चा पाइल बा ओ दिदी बाबुहुक्र मिल्ख अम्हिनसम उल्लासमय तरिकासे मनैटि अइल बाट ओसहख थारु डाडुभैयन मनैना अट्वारी पर्वह फे विश्वव्यापीकरण कना जरुरी बा । जहाँ जहाँ थारु समुदाय बाट उहाँ उहाँ यि पर्व बारे बहस छलफल कर पर्ना बहुट जरुरी बा । हाल काठमाडौ लगायत विभिन्न बरा बरा सहरम फेन एकजुट होख थारु चाडपर्व मनैना जुन संस्कारके विकास हुइल बा । असिक आपन संस्कार चालचलनह सकारात्मक रूपम लिह सेक्लसे केल संरक्षण हुइ सेकी । डाडुभैयन मिलजुल्क सामूहिक रूपम आपन संस्कृति मन्ना, यकर बारेम बुझैना, बुझ्ना कलक पुर्खनके सैदानप्रतिके सम्मान फे हो ।

– मानबहादुर चौधरी ‘पन्ना’

प्रकाशित मितिः   ११ भाद्र २०८२, बुधबार ०५:०८