व्यङ्ग्य

टलकिच्रन्

‘इ टलकिच्रा लौरा कुछुबन लेह पठैबो त कुछ डेख्बो नैकरट । उप्र ट्यारा रठिस् । खोजखाज नैपर्ना, मजासे नैहेर्ना काहाँसे भेटाजाइ ? काँहासे डेखि उन्ड्वा, उपरटेरी ।’ इ काहाइ म्वार बाबक हुइटिन् । सायद ऊ ब्याला मै चार पाँच किलासम पह्रल हुइम् । टलकिच्रा ठेट थारु भाषक मौलिक शब्द हो । यकर शब्दिक अर्थ केराइबेर उन्ड्वा, चिप्रा, अकडेर्वा, डेख्टी डेख्टी फे नैड्याखलसक कर्ना, अर्थात जरजर आँधर असक हो । जरजर आँधर कहबेर और मेरिक अर्थ लागसेकी । व्यङ्ग्यार्थ आँखिक आघक बन निडेख्ना, डेख्लसेफे नैडेखलसक कैक बहाना बाजी बनैनाह टलकिच्रा कैजाइट । थारु गाउँघर ओहर टिबोली मर्टी कहना शब्द फे हो । टलकिच्राके स्त्रीलिङ्गी शब्द टलकिच्री हो कलसे बहुवचनम समग्रम टलकिच्रन् कैजाइठ ।

हमार गाउँम एकठो बन्टरान काका बाट । उहाँक सद्द तिरमिर आँखी रठिन् । निसोख्लक दिन नै निरठिन् । घरम काम करुइया जनशक्ति फे निहुइन् । भर्खर अर्ति कर जुकुर छोटछोट डुइठो छावा ओ एकठो छाइ बाटिन् । सक्कु काम जन्निक भरम रलक कारण घरक धन्दा उसर्ना फे मुस्किल हुइठिन् । बन्टरान काका बाहारसे आइल ब्यालाम गोरु, बछरु, मुर्घीचिङ्ना, सुवरमाकर चोच्चाइट डेख्ख खुब कल्कलैठिन् । ‘इ टलकिच्री जन्निफे काँहा मरगिल् । बसेरा लेना जुन फे सुवरमाकरिन ना खुद्रा डर्ल हो, ना मुर्घीचिङ्ना करैल हो । इ टलकिच्री टलकिच्रा लर्का फे एकठो काम फे नैडेख्ठ ।’ हेरी पाठकवृन्द ! आफन उत्तरदायित्व छोर्क जन्नि ओ लर्कन पर रिस उटर्ना इ टलकिच्रा बाबक बानी कसिन लागल ?

मै आफन एकठो कहानी सुनैनास लागल । म्वार बनबनेट नैकुड्लक दशकसे ज्यादा होगिल रह कि का ? गैलक साल साउन महिनम गाउँक संघरेन सँग टावा काट जागिलस् । गाउँसे करिब २ घण्टा पैडल न्याङ पर्ना बन्नोम निनेङ्लक ढेर दिनके बादम पुरान संघरेनसँग बन्वा जाइमिल्लक ओहर्से लौव अनुभव हुइ कैक टावा कट्ना बहानाम जागिल रह । जब बन्वाम पुग्ली, तब पानी फे महा जोरसे डर्कल । निकास खोल्ह्वा भरिभराऊ होगिल रह । सबजन निकास खोल्ह्वा टरक्ख गैगिल । मै फे टेक्नि पकर्ख टर्क टनहु । पठ्राम ग्वारा रपट्गिल । झबाकसे गहिर ठाउँम अटक गैनु । सारा झुल्वा भिज्गैल । भिजल गिडारसक बन्वा ओहर लग्नु, टावा ख्वाज । सबजन कोइ कोहर कोइ कोहर फरक फरक टारी नेङ्ल । मै अनसिख्वा मनै बरापुक मन्ह्ला छावासे डख्खिन् ओहर लग्नु । गाउँक संघरेन टावा चटाचट काट काट झ्वाला भराडर्ल । मै अक्को टावा नैडेखु । भर्खर निक्रल बासक टुसाम माटी लाग्खन कर्या कर्या ठेटकुरसक डेखु । मन्ह्ला डाडुह कनु– दाजु मै त एक्को टावा नैभेटाइठुइटु जे । दाजु कल– ‘अरे भाइ कसिन त नैडेख्ठो, टलकिच्रासक ।’ हजुर मै त एक्को चिन्ह निसेक्ठु कनु । उ दिन बरा मुस्किलले डु तिन किलो टावा काट्गिल हुइ । बरापुक छावा आफन काटल टावा थपदेल त ठनिक सुहैना भरिक हुइल ।

छोटम मामा घरक एक्ठो घटना याद आइल । मै कभुकाल मामा घर जाउ । एकदिन अस्तह मकै निकाइना ब्याला हो । ममान घरक छुट्की माइ मामक पर गराइ लग्ली । गरैलक कारण का रह कलसे मामा मकै निकाइ व्याला भर्खर फर भिरल बोरीक बुट्टा काटमर्ल काहु । माइ कल्कलाइटलही– ‘इ उन्ड्वा थारुक ढन्ढ अस्त रठिन् । टलकिच्रा त होगिल । हेरहार पार परठ । आँखिक आघ फर भिरल बोरी कट्ना । इ मनैन टिना रिझाइ व्याला का रिझाउ कबो ।’ कौनो कौनो जन्नि मनै आफन ठरोक नाउँ टलकिच्रा ढर्ल रठ त कौनो थारु मनै आफन जन्निनके नाउँ टलकिच्री ढैल रठ । इ त हुइल घरायसी मामला, हजुर । हमार देशम टलकिच्रनके जमात जोहरफे बट । गहिर्ख अध्ययन कर्बि कलसे राज्यक हर निकायम टलकिच्रन् भेटैबि । प्रशासनिक, शैक्षिक, स्वास्थ्य, राजनीतिक, सामाजिक, धार्मिक हर क्षेत्रम टलकिच्रन्के कमि निहुइट, यि देशम ।

आजकाल हमार थारु समाज लगायत और समुदायम आफन धर्म संस्कृति छोर्ख, और और धर्म मान भिरल बाट । हुइना त धर्म निरपेक्ष देशम धार्मिक स्वतन्त्रता बा । हर मनैन आफन इच्छा अनुसार धरम संस्कृति मान पैना अधिकार बा, तर आफन मानल धरम संस्कृतिके बहुत बखान कर्ना आनक भरि कुव्याख्या कर्ना अधिकार फे निहो । असिन बटचिफ्लार आफन धरम छोर्ख लौव धर्मम फन्कल संघरेन डेख्क डङ्ग पर्ठु । परम्परासे चल्टि आइल धरम संस्कृति भित्तरके निमजा पक्षह सुधारक छोर्क आनक धरम मजा हो, कना मही निलागट । थारु संस्कृति ठिक निहो थारु धरम मानु त खुबसे बोक्सिन् लागट आजकाल और धर्म मान्नु ओठसे बोक्सिन नैलग्ठ कना बखान कर्ना मनैनके कन्पट्टीम चराट पर्नास्, मन लागठ । असिन व्याख्या कर्ना मनै जात्तिक टलकिच्रा हुइट ।

और दोसर मेरिक कहानी जोर्नास मन लागल । आजकाल हमार देशक लाखौ युवा विदेश गिलबाट । हमार गाउँमसे केल करिब एक दर्जनसे ढ्यार युवा विदेश कमाए गिल हुइहि । जिबलाल भर्खर भ्वाज कैल रह,बोप्रा । बठिन्या जन्नी छोर्ख किही जैनास मन लागि, विदेश । तर बाध्यता, आफन घर पर्यारके आर्थिक गर्ज टर्ना ओ कुछ कमैना हिसाबसे दक्षिण कोरिया गैल रह । गैलक एक बरस नै पुगल रलहिस् कि का यहर लौलि जन्नी डुसर छिमेकीक गाउँक बुह्र्वासे सिलिगगिलिस् । विदेससे ठरोक पठाइल रूपया मनरख्नकम फुर्ति कर लागल । आब का लेबि, मिलघस बहर्टी गिलिन् । सौतमुर भटरसे ठर्वा ले मर्लि । इ घटनाके प्रतिकृया डेटि बनजचाान् बुबा कल– ‘अत्रा मजा घरबार रतिरति फे डु डुठो लर्कक बाबसे हरबरा परल, टलकिच्री ।’ हमार समाजम राजनीति, प्रशासनिक क्षेत्रम किल नाहि सामाजिक क्षेत्रम फेन ढेर टलकिच्रन् बाट ।

पाठकवृन्द ! आब मै अप्नेक हुकहन सुर्खेतम प्राकृतिक बिपट्टिके घटना जोर चाहटु । वि.स. २०७१ साउन महिनक २८÷२९ गते सुर्खेतम भारि बह्र्या (बाढी) आइल । ढेर धनजनके क्षति हुइल । यि प्रसङ्ग जोर्नास मन लागल । ऊ बह्र्याले सुर्खेत, दाङ, बाँके, बर्दियालगायत कैलालीम फेन मनैन्के जनजिबनह महा जोरसे अरकोसा पारल । असिन विनासकारी प्राकृतिक बिपटले सयौके ज्यान लेहल, सयौं बेपत्ता हुइल , हजारौ विस्थापित हुइल । बाढीपिडित हुकहन स्थानीय स्तरम विभिन्न संघ–संस्था, व्यापारी हुक्र आफन नाउँ मिडियाम आइक लाग एकएक पोक्री चाउचाउ, चिउरा राहात वितरण कर्ना टलकिच्रन देख्गिल् । स्थानीय बुद्धिजीवि मुफतलालले बाढीपिडितलाई दुई पेटी चाउचाउ प्रदान गरेका छन्, कना मेरिक समाचारप्रेमी टलकिच्रन् यहाँ ढ्यानक बाट । तर वास्तविक समस्या हल कर्ना ओहर ढ्यान निदेना प्रशासनके तालफे खेचुइहेक चालम बाट । बात चाहिँ बडेबडे कर्ना काम भरि आलटाल कर्ना टलकिच्रन् । सरकारके त का बात बट्वोइना हो । वास्तविक पिडित चिन्ह निसेक्ना फटाहा पिडित हुकहन राहात देना टलकिच्रा सरकारसे नेपाली जनता का आस कर्ना । हमार देशके टलकिच्रा सरकार फे ओस्त बा । मानवीय क्षति हुइल प्रति बाढी पिडितके घरम एक लाख देना, घर भत्कल पिडितके लाग जम्म पाँच हजार देना निर्णय करल । आब जमानाम एक क्युफिट कठ्वा किन व्याला दुई हजारसे ज्यादा लागट । एकठो चौकसफे निबन्ना रूपया लभारक लाक डिहलसे निडहल जाती हुइने रह । यह राहात रकम फे महिनौ समय बितत् घरिम सम्वन्धित पिडित व्यक्ति निपैल हुइट, साँच्चुक नेपाल सरकारफे टलकिच्रा बनल रह ।

विभिन्न राजनीतिक दल हुक्र पिडितके नाउँम राहात संकलित रकमके दश प्रतिशत लेहल सुन्नु त चुट्टी पकर्ख घुमा घुमा गालम चराट चराट पर्नास मन लागल । असिन त दलके नेता बाट । असिन मौकाम चौका मर्ना इमानदारिता निम्जल दल ओ नेता रलक देशम टलकिच्रन्के कमि निहो । अस्तख हर क्षेत्रम एकसे एक टलकिच्रा बट । काम कर्नासे नाउँ कमाए खोज्ना समाजसेवी; लेखरचना कभ्बु नैलेख्ना आनक लेखम हाँसीमजा उरैना पाठक; स्कुलिम पह्राइक छोड्ख टिउसनके खेती कर्ना शिक्षक, बिना काम निप्टैल कमिशन खाक ठेक्दारिन रकम भुक्तानी कर्ना कर्मचारी, नक्कली बिल भर्पाइ बनाख बजेट निप्टैना हाकिम; राजनितिक भागवन्दाम नातपात,कार्यकर्तन केल जागिर खुओइना नेता, नक्कली समान बेच्ख पैसा असुल्ना व्यापारी सबका सब टलकिच्रा हुइट ।

 

–  मानबहादुर चौधरी ‘पन्ना’

प्रकाशित मितिः   ९ बैशाख २०८३, बुधबार ११:२०