व्यङ्ग्य

सस्रारिक बात

सस्रारिक बात पदावली हो । यी पदावलिक शाब्दिक अर्थ सस्रार ओहरिक बात, सुखानी दुःखानी, असन्तुष्टि यावत पक्ष समेटगैलक बुझ्जाइठ । सस्रार शब्दम इक प्रत्यय लाग्खन सस्रारिक शब्द बन्लक हो । सस्रार कति कि आफन भ्वाज करल जन्निक लहेरिक पक्ष ओहर जनाजाइठ । अलिक बृहत रुपम बुझ व्याला आफन दादुभैया, बरापु, काका काकीनके दादु भैयनके सस्रार, ममान घर ओहरिक दादु भइयनके सस्रार, फुइफुफन ओहरिक दादु भैयनके सस्रार, मौसी मौसनके दादु भैयनके सस्रार, संघरेनके सस्रार फेन यी शब्द सिम्वाटट् । कभुकाल दादु भैयनके सस्रार जिबो त फेन सानसे इ म्वार दादुक सस्रार हो कैख सान देखाजाइठ ।

भर्खर भर्खर भ्वाज कर्बो त सस्रार कति कि जिउ कुलबुलाइ लागठ । जन्नी एकतालके कह परल फट्से तयार होजिबो । जन्निन्के मन फे खुशी आफन मन फे खुशी । सस्रारिक मिठ मुहारले फेन मोहनी लगैल रहठ । लौला डमन्ड्वा कैख फेन मान मर्जाद बोली बचन फे एकदम मिठ कि सद्दभर सस्रार रहु कि कना सक लागठ । मै भर्खर भ्वाज कर्लक बरस हो म्वार राउट कल– ‘हेरी डमान आइ कब्वु निछोर्बी सस्रार कलक त आफन घर हो । अइना जैना कर्ति रबि । रात बिरात देश डुवार कर व्याला बिचघाट मौका पइटी कि अप्नेहे पैठ्लसे कुछ फरक नैपरठ । सस्रारिक घरक ड्वारिम लाट मार्ख फेन कुछ फरक निपरठ ।’ सुरु सुरुम डमन्डोन्के स्वागत सत्कार बडा औपचारिक रहठ । जानलेऊ मन्त्री पद पैड्कैलसे देश दुनिया शक्तिह पुजहस हर्क बधाई मानसम्मान कर्ना संघ संस्था ठेसे आसेपासे कार्यकर्तनके शुभकामना बाहार आइठ । ओसहख लौला रहट सम गै–गोटियार फेन महा सुग्घरसे बोलीबचन व्यवहार मानमर्जाद कर्ठ । घर घरसे बोलवा आइट आज हमार घर ओहर कल्वा बनाइल बा, मिन्ही बनाइल बा , बेरी बनाइल बा । सक्कु सस्रारिक गैगोटियार स्वागत ग्रहण करट करट ढिर फे फुट्की या टिम्कीसक बन्जाइठ हेरी पाठकवृन्द ! रोजदिन सस्रार बैठु कि कनासक लागठ । जस्ट पुरान हुइटी जैबो, ओस्टख मानमर्जादम कमि महसुस हुइसक लागठ । सस्रारिक साला सालिनके भोजविहा हुइ लगहिन् ओठेसे त कामक जिम्मेवारी फेन बह्र लागठ यहोर ओहार नैकैदिउ त सस्रारिक बात करु त आफन फे व्यवहारले सौस्याटल रबो कभुजबु नैसरठो रि बड्डी का कह पैबो यहर जन्नी मनै महा कर्रसे ठुठुन पुटपुट्टाइ लग्ठ । आब आफन दादु भौजिक काम हुइटिन् त काम छोर्ख फेन जैने रलहो । हमार डाइबाबनके समस्या परल बाटिन् त एक्को समय फे निकार निस्याकठुइटो । चिम्टले डाबलसक अङ्ठासक होजिबो चामचिम् ।

डान्चे प्रसङ्ग बद्ल चाहटु, पाठकवृन्द ! जन्नि मनै कठ– ‘लहेरिक कुकुर उकुर अइलसे न मैया लागठ ।’ हुइना फेन हो काहु लहेरिक गाउँक जुन कुकुर अइलसे फेन म्वार डाडु भइया फल्ना दिदी घरक छावा, छाई, भतिज्वा, काका, काकी, भौजी, नन्दिया,मामा माइक दिउरा का लेबी । दुनिया संसार भरिक नातपात जुरजाइठ । डमन्डोक घरम आइल पहुनन् सेवा सत्कार कर्ना त कर्तव्य फे हो । करही परल । घरम बा कलसे ठिक बा नै त माङ्जाङ्ख रिनसापट कैख हुइटा कि उधार पुधार कराक हुइटा । मासमछ्री, नरसिं ट्वाक, भुत्लक साग तानाबाना खाना सब व्यवस्थित करैलसे जन्नीक मन फे खुश सस्रारिक ओहरकिक फे खुश अत्रा कर निसेक्लसे जानलेऊ पाठकवृन्द ! जन्नीक मनम पह्लैलिन रिसक टुस । कौन दिन छौक्ना हो ढेर दिन प्रतिक्षा कर निपरठ । कमाहि रना डमन्डोन्के ट ठिक नै हरिबिजोग हुइ पुगट ।

हमार गाउँम एकठो ललपुरान दादु बाट । कबुजबु उहाँ महिसे सुखानी दःखानीक बात बटोइठ । मनक बात आफन संघरेनसे बटोइबो त हलुक लागठ कति । एकदिन ललपु¥या दादु सस्रारिक बात कल– ‘अरे भाइ, का बतैवी ट्वार भौजीह गाउँसे मन पराक उहार्ख भोज कर्नु बरा फसाद हुइल बा ।’ मै कनु का हुइल ? ‘अर का हुइ टोर पानफुला भौजी जे बा कसिन कब्बु घर नैबैठट् सारीसार लहेर रही म्वार कलक त एक्को नैमानठ । लहेरिक मनै ज्या कठिस् ओह कर ख्वाजट । कभुकाल चित नैबुझल बातम अठ्याङ ढर खोज्बो ट बबाल मज्जाइट । एकदमसे जन्नी ओ सस्रारिक बातम लागठ कैक म्वार घरपरिवार सारा रिसाइल रठ । एक दु बात का कह पैबो सस्रारिक मनै धुर उठ्जिठ । सस्रारिक बात लाग्खन घर फुट्नु । आजकाल महा दुःख मिलल बा । कमैयासक सारा सस्रारिक काम कर परठ । आफन घर व्यवहार हेरैनासक सद्दभर सस्रार जिन्गी वितता मनै चारबार टैटिह्वारम लर्कापर्कासँग ठर्वामेहर्वा सपर्ख दुरिक सस्रार जाइ लग्ठ त खुबसे मन रोइठ । सोच्ठु म्वार फे दूर सस्रार रहट त अस्तख टरटिउहारक दिन मन भुलैने रहु । लग्घक सस्रार त भुल्ख फे निबनैवी भाइ ।’ लग्घक सस्रारिक पिरा भोगल ललपुरान दादुक कहानी सुन्ख मही दया लागल ।

एकदिन मै अस्तहख घुमफिर कर्ति बस्तीपुर गाउँ ओहर गैल रनहु । ऊ गाउँम म्वार ममान घरक डाडु पुनाराम बाट । उहाँसे भेटघाट हुइल व्यालम अस्त सस्रारिक बात उठल । पुनाराम बर्दिया अम्रेनीसे भ्वाज कैरख्ल । उहाँ आफन सस्रारिक पोक्या खोल्ल– ‘हेरि भाइ, दुरसे भ्वाज जिन कर्बी नै ट म्वार असक दुःख भ्वाग परी ।’ मै कनु–कसिन दुःख हो ? ‘अरे भाइ का बट्वाऊ सस्रारिक बात काटसक हुइट नै बट्वाऊ मनम पिरा बोक्टि जिन्गी जिनासक हुइल बा । सस्रारिक मनै अइठ, खुवैना पिवैना त करलागि बा पहुना मर्जाट । जैह्या अइलसे फे गाडी भाडा तिर्ख पठाइ परठ । और जिल्लासे आइल पहुनन् एकदिनम घुम्ना बाट निहुइल, महिना दिनसम सटोइठ । सस्रारिक घरक राउट माउ जेठान, साला, त ठिक हो । गाउँक जत्रा बाट सब नातपात बना बना घर पैल्या पैल्या अइठ । कभुकाल जन्निसे एक दु बात का कह पैबो । ओठेसे का लेबी भाइ बरल आगिक फट्ठीम घिउ थपसक होजाइट । बुटैना कर्रा, निहुम चिउ पाक जन्नि मनै चपाकसे गस्कनासक बन्जिठ बोक्सिन्या धर्रा । जानलेऊ जन्निक रुप महाकाली धारण कैलेठ ।’

कत्रा सस्रारिक निमजा बखान सुन्ना हो । कौन कौन संघरेनके सस्रार त राजसिंहासन असक ऐस आरामसे मोज कर्लक काहानी बा । धम्कापुर गाउँम झुमराम दाजु बाट । उहाँ सस्रारिक मनै खुव मरमद्दत कर्लक बखान बताइट । बजारम दुठो घडेरी, मोटरसाइकिल उपहार, भात खैना खेट्वा डेलक बयान सुनैटी टोंटा फार्के सस्रारिक प्रसन्सा करट । गाउँघरक संघरेनठे एकठो हिन्दी उखान खुबसे कह– ‘दानेदानेपे लिखा होता है खाने वालाका नाम ।’ कैक सस्रारसे पैलक धन सम्पत्तिक धाक धक्कु लगाइट । जन्नी एकदमसे लहेर बैस्ना । जन्नीक कारण कुछ समय पाछ ऊ आफन डाइबाबाह छोर्ख सस्रारिक घरज्वाइ बन्गिल रलह । भोज कर्लक पाँच छ बरस पाछ अस्तह बजारम झुमराम दाजुुसे भेट हुइल । बहुत दिन पाछ भेटघाट हुइल ओहर्से झुमराम यसो न सट्कोइना विचार कर्ल । जब एक क्वाटर ओराइल ओठेसे झुमराम दाजु फे झुम हुइल । निक्रलिन् सस्रारिक बात– ‘अरे भाइ, आफन घर छोर्ख सस्रारिक लग्घ जिन्गीम निबैठ्बी । घरज्वाइ त झन सपनाख फे निबन्वी ।’ मै कनु– ‘पैल्ह त सस्रारिक खुव बयान करि जे दाजु ।’ झुमराम मनक पिरा सुनैटी कहल– ‘म्वार वाक स्वतन्त्रता सब गुमल बा भाइ । नेङ घुमफिर कर्ना अधिकार नै हो, जोहर जाइव्याला फे जन्निक अनुमति चाहाठ । घरम म्वार कुछ अधिकार नै हो । असिन जिन्गी जिना बेकार बा’ कति मनक बह खोल्ल । बिचरा ! पाकल खाटि निरोरसक हुइलिन् । बाबा सिकिस्त बेमार परल व्यालम फे भ्याट जाइ नापाख एकचोट्टे सिलटिमुर खाइल व्यालम बल्ल आगिसम्म डिह पैलक सन्तोष प्रकट कर्ल ।

अन्तरजातीय भ्वाज करल संघरेनके फे अनुभव बहुत सुन्गिल बा, डेख्गिल बा । ओइनके हालत फे अस्तह बाटिन् । हमार छिमेकी गाउँम एकठो सन्तबहादुर वम्हनक छाइ उहार्ख भ्वाज कर्ल रह । बम्हनक छाइ भ्वाज कर्ल बाटु कैख सन्डाइल रङ्ग्वासक खुबसे डह्रसक बट्वाए । विचरा आजकाल सस्रार गिल्म मजासे बोलीबचन त दुरिक बात हो । फकाक बैठ्ना फे नै डेठिस कि का । इह विषयम आफन जन्नीह गुनासो प्वाखल काहु । उल्ट जन्नि बघिन्यासक चिर्थोेलिस् काहु । विक्वाटल नाकक डाम डेखाइ टह । हेरि पाठकवृन्द ! आफन जातिक सस्रारके हालत त असिन झन गैरजातिक त का बट्वैना हो, ओह त कठ जात जात हो ल्वाहा घुन खा । सस्रारिक पिर बठ्ठा चारुओर बा । एकदिन मै सन्तबहादुरिक घर गैल रनहु । छावा पुछ्लिस्– ‘बाबा सबसे केकर डर लागठ ? बाघ, भालु, भूत केकर ।’ ‘कुहिन फे ना कहस छावा टोर डाइक ओ नाना घरक त काहु ।’

अन्तरजातीय भ्वाज करल संघरेनके फे अनुभव बहुत सुन्गिल बा, डेख्गिल बा  । ओइनके हालत फे अस्तह बाटिन् । हेरी पाठकवृन्द ! जय सस्रार !

-मानबहादुर चौधरी ‘पन्ना’

प्रकाशित मितिः   ९ पुष २०८२, बुधबार ११:००